Een dag op school….maar dan bijna 400 jaar geleden

Dit is een schilderij van onze mooie dorpskerk van ongeveer 400 jaar geleden.

Deze kerk, die in opdracht van de Rooms Katholieke kerk gebouwd werd in de 16e eeuw, was in 1549 klaar.

Hij werd St.Petrus en Paulus kerk genoemd.

In de kerk waren 350 zitplaatsen, genoeg voor de 80 huishoudens in Aalsmeer.

De kerk stond in het centrum van Aalsmeer, ongeveer 2 km van het Haarlemmermeer, wat nu gereduceert is tot een 100 meter en het Haarlemmermeer is geen meer meer. (drooggemalen rond 1850)

Even een stukje geschiedenis, 360 jaar geleden, in 1640 dus, waren we nog niet klaar met de 80 jarige oorlog. Deze duurde tot 1648. Van 1609 tot 1621 was er het 12jarig Bestand (wapenstilstand).

Het protestantse en doopsgezinde noord-Nederland vocht dus tegen de katholieke spanjaarden. Daar heeft Aalsmeer ook nog wel wat mee te maken gehad….en daar kom ik later nog wel eens op terug.

In 1640 hadden we onze vierde predikant, Petrus Alberti van Kuik, de eerste drie voldeden niet erg aan de eisen van de Aalsmeerders. In 1586 was de katholieke kerk overgegaan in protestantse handen en werd de kerk de gereformeerde kerk genoemd en later Ned. Herv.Kerk.

De eerste predikant heette Bert van Egmond en op z’n latijns Engelbertus Egmondanus. De tweede heette Peter Broek ( Petrus Paludanus) en de derde was Franciscus l’ Espinoy Ik ga niet vertellen, waarom de Aalsmeerders niet gecharmeerd waren van deze predikanten…..dan moeten jullie het boek maar lezen van Herman van der Linde.

Franciscus was ook niet braaf, dronk vaak en veel en op 3 januari 1607 werd hem dronkenschap, oneerbaarheid, dartelheid en lichtvaardigheid verweten door de Aalsmeerse kerkgangers. Toch bleef hij aan, waarschijnlijk wegens zijn beminnelijke karakter…..!

Maar we zijn in 1640 en in dat jaar predikte Petrus van Kuik.  (van 1626 tot 1648)

Waarom 1640….., zomaar!  En omdat deze schooldag in het boek beschreven staat natuurlijk.

Er waren altijd wel schooltjes geweest, want Karel de Grote bepaalde al in het jaar 782, dat alle kinderen in het land schrijven, lezen, rekenen en zingen moesten leren.

De eerste ‘officiele’ school of ‘schoolhuis’ zoals dat toen heette stond bij de kerk in Aalsmeer, dus waarschijnlijk in de Dorpstraat of achter de Dorpstraat op het terrein van de kerk. De Meester van de school was tevens koster van de kerk en hield oa het kerkelijk archief bij.

De eerste lessen werden dus in 1586 aan de Aalsmeerse jeugd gegeven. In 1640 was er dus al ong. 50 jaar door de Aalsmeerse schooljeugd serieus gestudeerd en liepen er mensen rond die lezen en schrijven konden.

De schoolruimte-meesters (kosters)woning is van hout. Het huis van de meester staat naar de weg gekeerd en het aangebouwde achterstuk is de school. Het is een groot vertrek met lage banken, zonder leuning. De meisjesbanken hadden wel een leuning en het lokaal is naar sekse gescheiden.

De schooltijd begint om 8 uur ’s morgens en eindigt ’s middags om 16 uur, waarin dan begrepen is een pauze van 11 tot 12 uur.

Voorin staat het katheder van eenvoudig vurenhout en niet geverfd. Zittend op zijn hoge stoel heeft hij een kompleet overzicht over zijn pupillen.

Meester Velten Veltens, want zo is zijn naam, blijft zitten, waar hij zit en wat hij wil zien laat hij bij zich brengen. (Velten Veltens is al 25 jaar schoolmeester-koster-begravenisondernemer)

Als hij even de benen wil strekken komt hij achter z’n katheder vandaan of als hij  een straf wil uitdelen en daar gebruikte hij dan de wilgenroe bij. Als Jantje bijv. met een blauwe plek op z’n achterste thuiskomt, dan kunnen de ouders zich niet beklagen bij de Meester, want het tuchtrecht is onaanvechtbaar.

De wanden van het lokaal zijn wit geverfd, de zolder met haar zware balken is zwart geteerd. De schooldeur is breed en log met een zware grendel aan de binnenkant.

Langs de muren vinden we allerlei nuttige versieringen. Links van de ingang een kaart van ‘de banne van Aelsmer’, rechts een van Kennemerland en Amstelland. Boven de deur een beeltenis van de stadhouder Frederik Hendrik.

Langs de wanden zijn de mooiste werkstukken van de leerlingen opgehangen. Wie mooi schrijven kan, wordt zo als voorbeeld gesteld……, maar geen kunst om de kunst, wat geschreven is moet een boodschap bevatten. Meestal een vers met een moraal.

Maar de mooiste schrijfvoorbeelden zijn natuurlijk van de meester zelf. Ze hangen achter hem, boven het katheder, zodat de leerlingen er een goed zicht op hebben.

Een bijbelse boodschap hangt in het midden: ‘De vreeze des Heeren is het beginsel der wijsheyt’….         Allen die daar naar leven hebben een goed verstand en zullen lof oogsten van de Heer tot in de eeuwigheid!

De kinderen zijn opgedeeld in verschillende "klassen". Bij elkaar zitten zij, die bezig zijn te leren spellen en lezen, een tweede groep, die de schrijfkunst al redelijk beheerst en de derde groep, de verst gevorderden, die al aardig kunnen rekenen.

Als de schooldag begint, spreekt de meester het morgengebed uit, leest een hoofdstuk uit de Statenbijbel en zet daarna een psalm met de tekst van Petrus Datheen in.

Dan vouwt hij de presentielijst open en zet een kruisje achter de namen van de afwezigen.

Altijd zijn er een stuk of wat afwezig. Soms omdat de ouders de werkkracht van het kind niet kunnen missen, soms omdat het hoge water de gang naar school verhinderde….

Elke klas schijnt precies hun opdrachten te kennen, sommige schrijven, andere lezen, rekenen of lezen een les. Doorlopend komen een paar kinderen naar voren naar meesters gestoelte, de muts in de hand ( op hun plaats hebben ze allemaal de muts op).

De 1 zegt een les op, de ander wacht zijn beurt af, om meester zijn sommen te laten zien. En tussen de bedrijven door geeft meester les.

De beginnelingen leert hij verder lettergrepen spellen uit het A B C-boekje, dat ieder voor zich heeft.

Dreutelig klinkt het koor van jonge stemmen, als de meester voor de zoveelste keer herhalen gaat, want ze kunnen het allang uit het hoofd opzeggen.

Het leesboekje gaat dicht, aan de beurt is bijbelse geschiedenis. Ditmaal voor de eerste en tweede klas gezamenlijk, de derde klas is bezig met schrijven, maar wordt vaak afgeleid door het aantrekkelijke en spannende verhaal over David en koning Saul.

Als het verhaal afgelopen is, gaat de meester weer verder met overhoren. Sommigen vraagt hij naar de juist vertelde geschiedenis, anderen weer laten hun schrijfwerk zien, dat ze net hebben klaargekregen.

Na verloop van tijd is de schrijfles afgelopen, de schrijfboeken worden opgehaald en vervangen door het befaamde rekenboekje van de ‘Francoyschen schoolmeester Willem Bartjens’, getiteld: Cyfferinghe.

Het is nu dus zaak voor de derde klas om goed op te letten, want de meester legt de sommen maar 1 keer uit. En zo gaat  de tijd door tot 11 uur, het tijdstip voor een uur rust…!

Sommige kinderen, die dichtbij wonen gaan thuis eten, anderen eten hun boterham op school.

Om 12 uur gaat het onderwijs weer verder tot 4 uur. Dankgebed en lofpsalm sluiten de schooldag af.

Zo heeft U enig inzicht gekregen van een schooldag bijna 400 jaar geleden op de eerste school in Aalsmeer.